विजयादशमी आणि नवरात्राचा उत्साह संपूर्ण देशभरात पसरलेला असतो. आसमंतात ढोलांचा गजर, झेंडूच्या फुलांचा सुगंध आणि दारी बांधलेली तोरणे एका नवीन ऊर्जेचा संचार करत असतात. या उत्सवी वातावरणात जेव्हा आपण चौकाचौकांत रचलेले रावणाचे भलेमोठे पुतळे पेटताना पाहतो, तेव्हा भारताचे माजी पंतप्रधान आणि थोर कवी स्व. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या ओळी नकळत ओठांवर येतात:
“कितने रावण के सर मैं काटू,
कितनी मैं लंकाये जलाऊ।
यहाँ नर-नर रावण, घर-घर लंका,
इतने राम कहाँ से लाऊँ?”
अटलजींचे हे शब्द केवळ काव्य नसून, ते आजच्या समकालीन समाजाच्या वास्तवावर मारलेला एक तीव्र आसूड आहेत. आज आपण विजयादशमीला ‘रावणदहन’ तर करतो, पण पेटणाऱ्या त्या कागदी आणि बांबूच्या रावणासोबत आपल्या समाजातील आणि मनातील विकार खरोखरच जळून खाक होतात का? की तो केवळ एक वार्षिक सोहळा बनून राहिला आहे? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपल्याला विजयादशमीच्या खऱ्या अर्थाकडे, म्हणजेच ‘सीमोल्लंघन’ आणि ‘आत्मशोध’ यांकडे वळावे लागेल.
रावणाचा पुतळा जाळणे अत्यंत सोपे असते, कारण तो आपल्या शरीराबाहेर असतो. तो एक निर्जीव सांगाडा असतो, ज्याला अग्नी दिला की काही मिनिटांत त्याचा भस्मसात होतो. पण आज समाजात जो रावण जिवंत आहे, तो कागदाचा बनलेला नाही. तो मानवी मनात, विचारांत आणि प्रवृत्तींमध्ये उभा आहे. दुसऱ्याच्या प्रगतीबद्दल आनंद वाटण्याऐवजी माणसाचे मन मत्सराने व्यापले आहे. क्षुल्लक कारणावरून होणारे वाद, रस्त्यावरील हिंसा आणि सोशल मीडियावरील द्वेषयुक्त भाषा हे आपल्यातील नियंत्रणाबाहेर गेलेल्या क्रोधाचे प्रतीक आहे. स्त्री-सुरक्षेचा प्रश्न असो किंवा लहान मुलांवरील अत्याचार; समाजातील वासनेचा रावण दिवसेंदिवस अधिक हिंस्र आणि विकृत होत चालला आहे. स्वतःच्या स्वार्थासाठी नियम मोडणे, दुसऱ्याचे हक्क हिरावून घेणे आणि भ्रष्टाचारालाच जीवनशैली मानणे ही आजच्या युगातील नवी ‘लंका’ बनली आहे. अशा वेळी प्रश्न पडतो की, बाहेरील कागदी रावण जाळून आपण कोणता विजय साजरा करत आहोत? जेव्हा समाज म्हणून आपण आपल्या आतील या विकृतींना खतपाणी घालत राहतो, तेव्हा अटलजींच्या शब्दांतील वेदना अधिकच तीव्रतेने जाणवते. ‘नर-नर रावण’ आणि ‘घर-घर लंका’ ही परिस्थिती बदलायची असेल, तर रणांगणावर लढल्या जाणाऱ्या युद्धापेक्षा स्वतःच्या मनाशी लढावे लागेल.
अटलजी जेव्हा विचारतात की, “इतने राम कहाँ से लाऊँ?”, तेव्हा या प्रश्नात निराशा नाही, तर एका मोठ्या वास्तवाची जाणीव आहे. आपण नेहमीच आकाशातून किंवा इतिहासातून एखाद्या ‘रामा’ने यावे आणि आपल्या समस्या सोडवाव्यात, अशी वाट पाहत असतो. पण आजच्या काळात राम ही केवळ एक ऐतिहासिक किंवा पौराणिक व्यक्ती म्हणून नव्हे, तर एक वृत्ती म्हणून पाहावी लागेल. राम म्हणजे सत्य, निष्ठा, संयम, मर्यादा, त्याग, कर्तव्य आणि दुर्बलांबद्दल असणारी करुणा. प्रत्येक माणसाच्या आत राम आणि रावण या दोन्ही प्रवृत्ती सुप्त स्वरूपात असतात. जेव्हा माणूस आपल्या स्वार्थावर विजय मिळवून कर्तव्याला प्राधान्य देतो, तेव्हा त्याच्यातील ‘राम’ जागी होतो. आज समाजाला आकाशातून उतरणाऱ्या अवताराची गरज नाही, तर आपल्या रोजच्या व्यवहारात, कामात आणि विचारांत रामत्वाची प्रतिष्ठापना करणाऱ्या सर्वसामान्य माणसांची गरज आहे.
विजयादशमीच्या दिवशी पूर्वजांच्या काळात ‘सीमोल्लंघन’ करण्याची प्रथा होती. राजा-महाराजे आपल्या राज्याच्या सीमा ओलांडून नव्या मोहिमांवर निघायचे. आजच्या आधुनिक जगात या सीमोल्लंघनाचा अर्थ अधिक व्यापक आणि सखोल झाला आहे. हे सीमोल्लंघन केवळ भौगोलिक सीमांचे राहिलेले नाही, तर ते आपल्या मानसिक, विचारांच्या आणि क्षमतेच्या सीमांचे आहे. आपण अनेकदा आपल्या संकुचित विचारांच्या, जाती-पातीच्या, प्रांतीयतेच्या आणि पूर्वग्रहांच्या भिंतींमध्ये अडकून पडतो. “मी आणि माझे कुटुंब” एवढ्यापुरतीच आमची विचारसरणी मर्यादित राहते. विजयादशमीच्या दिवशी या संकुचिततेचे सीमोल्लंघन करणे आवश्यक आहे. आपल्याला आपल्या विचारांची क्षितिजे रुंदावून संपूर्ण समाजाचा आणि राष्ट्राचा विचार करण्याची गरज आहे.
यासोबतच, अनेकदा आपण स्वतःच स्वतःच्या क्षमतेभोवती एक काल्पनिक रेषा आखतो. “हे मला जमणार नाही”, “माझी एवढीच क्षमता आहे”, किंवा “एकट्या माझ्या बदलण्याने काय होणार?” असे विचार आपल्याला प्रगतीपासून रोखतात. सीमोल्लंघन म्हणजे स्वतःच्या या भीतीवर आणि आळसावर विजय मिळवणे होय. आपल्यातील सुप्त गुणांना वाव देऊन, आपल्या कर्तृत्वाच्या सीमा ओलांडून काहीतरी मोठे आणि अर्थपूर्ण करून दाखवणे म्हणजे खरे सीमोल्लंघन. आजच्या काळात सर्वात मोठे सीमोल्लंघन म्हणजे निराशा आणि नकारात्मकतेचा त्याग करणे. “सगळीकडे वाईट चालले आहे, समाज बिघडला आहे” अशी ओरड करण्याऐवजी, “मी स्वतः चांगला बनेन आणि माझ्या परीने समाजात प्रकाश पसरवेन” हा विश्वास निर्माण करणे हीच काळाची गरज आहे.
दसरा हा केवळ नष्ट करण्याचा सण नाही, तर तो नवीन निर्मितीचा उत्सव आहे. अहंकाराचे दहन करून नम्रता अंगीकारणे, आळसाचे दहन करून नवनिर्मितीची कास धरणे आणि इतरांविषयीचा द्वेष संपवून बंधुभाव जोपासणे हाच रावणदहनाचा खरा अर्थ असायला हवा. जेव्हा आपण आपल्यातील अज्ञान आणि विकृतींचे दहन करतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने नवीन विचारांचे आणि समृद्धीचे उज्वल सोने आपण एकमेकांना देऊ शकतो. हा बदल एका रात्रीत होणार नाही, परंतु त्याची सुरुवात घराघरांतून आणि प्रत्येक व्यक्तीपासून व्हावी लागेल. मुलांवर केवळ गुण मिळवण्याचे संस्कार न करता, त्यांना उत्तम माणूस बनवण्याचे, स्त्रीचा आदर करण्याचे आणि नैतिक मूल्यांचे पालन करण्याचे संस्कार दिले पाहिजेत. आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात सायबर जगतात विकृती वेगाने पसरत आहे. अशा वेळी तंत्रज्ञानाचा वापर योग्य आणि विधायक कारणासाठी करणे, हीसुद्धा एक प्रकारची मर्यादा पुरुषोत्तम वृत्तीच आहे.
अटलजींनी विचारलेला प्रश्न हा आपल्याला अस्वस्थ करणारा असला, तरी त्याचे उत्तर आपल्याच हातात आहे. राम शोधण्यासाठी अयोध्या किंवा हिमालयात जाण्याची गरज नाही. ज्या क्षणी आपण एखाद्या अन्यायग्रस्त व्यक्तीच्या पाठीशी उभे राहतो, जेव्हा आपण स्वतःच्या स्वार्थावर विजय मिळवून दुसऱ्याला मदत करतो, जेव्हा आपण आपल्या क्षमतेच्या पलीकडे जाऊन देशासाठी काहीतरी करतो, आणि जेव्हा आपण आपल्या मनातील काम, क्रोध, लोभाच्या रावणाचा बळी देतो—त्याच क्षणी आपल्यात एका नवीन रामाचा जन्म होतो.
या विजयादशमीला केवळ कागदी रावण पेटवून टाळ्या वाजवण्यापुरते मर्यादित न राहता, आपण स्वतःच्या मनातील अंधकाराशी दोन हात करण्याचे आव्हान स्वीकारूया. आपल्या क्षमता ओलांडूया, कर्तृत्वाच्या नवीन सीमा गाठूया आणि खऱ्या अर्थाने ‘सीमोल्लंघन’ करून एका सशक्त, समृद्ध आणि नैतिक समाजाची निर्मिती करूया. हीच अटलजींच्या त्या काव्याला दिलेली खरी आदरांजली ठरेल आणि विजयादशमीचा खरा वि
जयोत्सव असेल.
